Fráfarandi forstöðumaður Háskólaseturs Vestfjarða kjörinn stjórnarformaður félagsins Gefum íslensku séns
Ísfirska átakið Gefum íslensku séns hefur á undanförnum árum vaxið út fyrir svæðið. Til að halda betur utan um starfsemina hefur nú verið stofnað félag og fyrir helgina var haldinn stofnfundur þess. Í stjórn voru kosin Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor emeritus, Eliza Reid, rithöfundur með meiru, Martina Jansson, kennari hjá Símenntun Eyjafjarðar, Ólafur Guðsteinn Kristjánsson, kennari við HÍ og hvatamaður Gefum íslensku séns, og Peter Weiss, fráfarandi forstöðumaður Háskólaseturs Vestfjarða, sem jafnframt verður stjórnarformaður félagsins.
Gefum íslensku séns á rætur sínar að rekja til sumarnámskeiða Háskólaseturs Vestfjarða, en frá árinu 2007 hefur Háskólasetur Vestfjarða boðið upp á sumarnámskeið í íslensku. Á árunum 2008–2013 tókst að tryggja umfangsmikinn samning með styrkjum úr Erasmus- og Nordplus-áætlunum til að halda námskeið fyrir skiptinema sem koma í háskóla landsins. Þá fylltist Núpsskóli í ágústmánuði ár hvert — og gott betur: þegar mest var sóttu námskeiðin þar um 150 nemendur. Eftir breytingar hjá Erasmus-áætluninni hefur fjöldi nemenda þó haldist í kringum 60–70 á ári, og er það enn.
Ísfirðingar muna ef til vill enn eftir því að þeir voru hvattir til að tala íslensku við þessa nemendur. Peter Weiss, forstöðumaður HV (sem áður hafði jafnframt verið forstöðumaður tungumálamiðstöðvar HÍ um skeið), benti bæjarbúum á að nemendurnir kynnu nú þegar ensku. Þeir væru hins vegar hér til að læra íslensku — gjarnan allan daginn, ekki bara í skólastofunni. Bæjarbúar tóku þetta greinilega til sín og námskeiðin hafa getið sér gott orðspor.
Peter segir að margar skemmtilegar sögur séu til frá þessum tíma, en honum sé sérlega minnisstætt hvað Ruth í Gamla bakaríinu og starfsfólk hennar var duglegt að afgreiða fólk á íslensku. Dæmi hafi jafnvel komið upp um að yngri farþegar af skemmtiferðaskipum væru stundum afgreiddir á íslensku, enda var ekki alltaf augljóst í amstrinu hver var hver. Peter man eftir skemmtiferðaskipafarþega sem sagði merkilegt hve vel hann skildi íslenskuna, þótt hann kynni ekki stakt orð í málinu. Nú þekkti hann þó strax orðin kaffi, brauð, mjólk, sykur og rúnstykki — sem hét Rundstück í hans mállýsku. Þetta endurspeglar hugmyndafræðina á bak við Gefum íslensku séns: Það er óþarfi að bíða með að nota tungumálið þar til maður kann „allt“. Hægt er að byrja strax. Við lærum vissulega í skólastofunni, en við æfum okkur úti í lífinu — og æfingin skapar meistarann.
Hugmyndafræðin náði þó ekki langt út fyrir þennan þrönga ramma fyrr en einn kennara sumarnámskeiðanna, Ólafur Guðsteinn Kristjánsson, gerði hana að átaki á Ísafirði og víðar. Þetta var á árunum 2021–2024 og tengdust átakinu einnig Fræðslumiðstöð Vestfjarða og nokkur sveitarfélög. Á þessu tímabili hlaut átakið, fyrir tilstilli Háskólaseturs Vestfjarða, viðurkenningar á borð við Evrópumerkið og verðlaun málnefndar, auk þess sem það fékk nokkra styrki.
Árið 2024 fékk átakið, fyrir tilstilli Ólafs Guðsteins, styrk frá þáverandi menningar- og viðskiptaráðuneyti (Lilju Alfreðsdóttur) sem dugði fyrir hálfu stöðugildi og verkefnafé í rúmlega eitt ár. Þá þurfti að skýra ábyrgð á verkefninu, og var það hýst hjá Fræðslumiðstöð Vestfjarða að tillögu HV. Þetta tímabil er nú að renna sitt skeið.
Hvað tekur við?
Gefum íslensku séns byggir á hugmyndafræði sem Peter segir að kristallist í hugtakinu almannakennari. Þau sem muna eftir Covid-tímanum muna að við vorum öll almannavarnir — við bárum öll ábyrgð á íslenska heilbrigðiskerfinu. Sama gildir um tungumál og stöðu íslenskunnar: Við erum öll almannakennarar og berum sameiginlega ábyrgð á stöðu íslenskunnar.
Gefum íslensku séns vill stuðla að hugarfarsbreytingu meðal Íslendinga og hvetur alla til að nota íslensku í samskiptum við fólk sem talar ófullkomna íslensku — miðað við aðstæður og í þeim mæli sem hægt er hverju sinni. Hér sér átakið að verk er að vinna: Oft kunna íslenskumælandi einfaldlega ekki að aðlaga mál sitt að viðmælanda; stundum nennir fólk ekki að slaka á hraða eða málsniði; en oftast er þetta þó misskilin kurteisi gagnvart fólki sem leggur sig fram um að læra tungumálið.
Við Háskólasetur Vestfjarða og Fræðslumiðstöð Vestfjarða, sem bæði eru stofnfélagar nýja félagsins, er reynslan sú að áhuginn á að læra málið sé mikill — en tækifærin til að æfa daglegt tal séu fá, enda tali fólk oft ekki íslensku við þau sem eru að læra. Gefum íslensku séns hvetur því alla til að nota íslensku — við hæfi þeirra sem læra tungumálið — við hvert tækifæri.
Eða, eins og nýkjörinn stjórnarformaður félagsins segir, eftir að hafa hikað aðeins:
Hins vegar er lífið fullt af aðstæðum þar sem lífið liggur ekki við — og landið fullt af fólki sem vill læra málið.
Nú vantar bara að íslenskumælandi gefi íslensku séns — með bros á vör.